Κομφορμισμός 2

User Rating:  / 0
PoorBest 

ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ

 

            Το πλήθος, η  μάζα , έχει ένα είδος κοινωνικής υπερψυχής που δεν είναι το άθροισμα των ατομικών ψυχών που το συναπαρτίζουν. Από τη θέση αυτή γεννιέται το ακόλουθο συμπέρασμα: οι πνευματικές ενέργειες όλων εκείνων που συναπαρτίζουν τη μάζα , αντί να συμπροστεθούν η μια στην άλλη καταστρέφονται, ολοκληρωτικά ή ένα μέρος τους.

1          Ο Σόλων έλεγε πως «οι Αθηναίοι , ο καθένας χωριστά , ατομικά ήταν πονηροί σαν αλεπούδες, κι ενωμένοι είχαν ένα πνεύμα μέτριο και χυδαίο».

2          Υπάρχει και μια λατινική φράση για τους γερουσιαστές που λέει: «γερουσιαστές, καλοί άνθρωποι, γερουσία κακό θηρίο»

3          Αφηγούνται πως ένας αρχαίος  Έλληνας ομιλητής (ο Δημοσθένης) , όταν το πλήθος τον χειροκροτούσε , έλεγε: « Μα ποιος λόγος ανόητος ξέφυγε από το στόμα μου;»

4          Αργότερα  στην αναγέννηση ο Αριόστο διακήρυττε: «είναι βέβαιο πως υπάρχουν άνθρωποι που αξίζουν για εκατό. Αλλά δε γνώρισα ποτέ εκατό ανθρώπους που να αξίζουν όσο ένας.». Και στον 20ο αιώνα  ο Νίτσε διατυμπάνιζε: «η πλάνη δεν είναι τύφλωση. Η πλάνη είναι ανανδρία» Είναι φανερό λοιπόν πως η παρατήρηση του κοινωνικού κομφορμισμού  σε σχέση με το άτομο είναι αρχαία.

 

            Τα χαρακτηριστικά στοιχεία ενός  μαζοποιημένου πλήθους είναι η ομοφωνία , η ορμή, ή αστάθεια και η επιφανειακή δικαιοσύνη. Οι αιτίες τους γεννιούνται από τη μίμηση, την ηθική μολυσματικότητα, την υποβολή. Πιστεύω πως σ’ αυτά θα έπρεπε να προστεθούν το αίσθημα της εξουσίας και η ατιμωρησία.

            Η μίμηση , ο μιμητισμός, έχει μια τεράστια  ασυνείδητη δύναμη. Βλέπει κανείς να χορεύουν μερικά ζευγάρια στον ήχο μιας μουσικής κι αισθάνεται την επιθυμία να τους κρατήσει το ρυθμό. Βλέπει ΄’άλλος στο τσίρκο έναν άνθρωπο να περπατάει με το μακρύ ξύλο του στα χέρια πάνω σ’ ένα καλώδιο ή σ’ ένα χαλαρό σκοινί , και προσέχει, κάνοντας κινήματα παρόμοια με του ακροβάτη. Είναι δύσκολο να μη συντονίσεις το βάδισμά σου περπατώντας πλάι σε μια στρατιωτική μπάντα που πηγαίνει παιανίζοντας ένα μαρς. Ακούς να κλαίνε κι σου έρχεται να κλάψεις ή βλέπεις να γελάνε κι έχεις την τάση να γελάσεις. Όπου πρέπει να προσευχηθείς προσεύχεσαι, όπου να κραυγάσεις, κραυγάζεις. Τα παραπάνω είναι συνέπεια του ένστικτου της μίμησης.

            Ένας ημιαδιάφορος εργάτης που εισχωρεί για πρώτη φορά στο χώρο μιας επαναστατικής συγκέντρωσης μπορεί να παρουσιάσει διάφορες αντιδράσεις. Ή διαμαρτύρεται και δεν συμφωνεί ή απομονώνεται και αποξενώνεται ή  συμπαρασύρεται. Όταν συμπαρασύρεται , βυθίζεται γοργά μέσα στη μάζα. Ο θόρυβος , οι κραυγές , οι κινήσεις τον μετατρέπουν σ’ ένα αυτόματο. Ενώνει τα χειροκροτήματά του και τις κραυγές του με των άλλων. Μετασχηματίζεται, χωρίς να το καταλάβει, σε ενεργούμενο, σε έναν φρενιτικό που αν έβλεπε τον εαυτό του,  θα τρόμαζε κι ο ίδιος.

            Η αιτία αυτής της σύμπτωσης του ανθρώπου – ιδίως του φτωχού- με την επαναστατική μάζα, οφείλεται κυρίως στο ότι έχει το αίσθημα ότι τον πρόσβαλλαν, αυτόν ή την τάξη που ανήκει, και στην καρδιά του βρίσκεται γραπωμένο ένα αγρίμι, που ξυπνά και ρίχνεται να δαγκώσει. Η μνησικακία αυτού του απόκληρου μεταστρέφεται σε ένα μακρινό και ρομαντικό στολίδι, σαν να ήταν πλασμένη από γενναιόφρονα αισθήματα. Η μνησικακία στην ψυχή του επαναστάτη μετατρέπεται σε ποίημα

            Στην τρέχουσα ζωή αυτό το βάθος της μνησικακίας και του φθόνου, το τόσο ανθρώπινο, φρουρείται από τη φρόνηση, την κοινωνικότητα, από τη φροντίδα να διατηρήσει κανείς μια καλή φήμη, κι έτσι, πολλές φορές αυτό που γεννιέται με τάσεις να δαγκώσει ή να γρατσουνίσει, καταλήγει σε ένα αστείο ή σ’ ένα χαμόγελο.

            Το ίδια συμβαίνει και στον αστό , στο συντηρητικό ή στον πατριώτη. Σε μια στιγμή κάποιας εκδήλωσης ή ενός συνεδρίου των δικών του , συνενώνεται με τη συντηρητική ή την πατριωτική μάζα. Στον ομιλητή ου του μιλά με ευγλωττία, βλέπει τον υπερασπιστή των προνομίων της τάξης του ή του έθνους. Αλλά δε βλέπει τα προνόμια αυτά με ένα συγκεκριμένο τρόπο , ψυχρό και απτό, παρά με ένα τρόπο συμβολικό , απτό και ψυχρό. Δεν του πληρώνουν τα εισοδήματα; Αυτό λοιπόν είναι σημάδι πως η κοινωνία βυθίζεται , πως έρχεται το χάος , το έγκλημα κι ο θάνατος. Η σημαία, ο θούριος, το μνημείο στους ήρωες της χώρας , του λένε με χαμηλή φωνή πως θα του πληρωθούν τα ενοίκια.

            Τόσο ο άνθρωπος του προλεταριάτου όσο κι άνθρωπος ο συντηρητικός  μόλις συσσωματωθούν με τη μάζα αισθάνονται την τρομερή δύναμη που τους δίνει ο αριθμός και συγχρόνως τη συνείδηση της εξουσίας τους. Πλέουν σ’ ένα ρεύμα που ουδετεροποιεί τη φυσική τους ατολμία, ρεύμα που έχει ως βάση την ανωνυμία και την ατιμωρησία.

            Τότε ξεπετιέται από το στόμα ένα σύνθημα που επιδιώκει να γίνει γρήγορα και δίκαια πραγματικότητα: «Στο Βερολίνο! Στα όπλα! Να τουφεκιστούν οι φυλακισμένοι!» Η μάζα επιδιώκει να πραγματοποιήσει αμέσως τα σχέδια και τις επιδιώξεις της. Μερικές φορές το πετυχαίνει. Άλλοτε αποτυχαίνει για οποιοδήποτε λόγο: είτε γιατί βρέχει, είτε γιατί διχάζονται οι απόψεις των αρχηγών, είτε γιατί ανταμώνει κάποιους φρουρούς στο διάβα της.

            Τέτοια είναι η ψυχολογία των μαζών: μια ορμή αρχέγονη, προσανατολισμένη γενικά προς γρήγορες λύσεις και μονομερείς, χυδαίες μάλλον παρά επιλεγμένες. Κάποτε οι μάζες δέχονται ιδέες γενναιόφρονες και ευγενικές. Γενικά όμως ό,τι σ’ αυτές θριαμβεύει είναι αισθήματα μνησικακίας κι εκδίκησης. Σχεδόν πάντοτε εκείνο που η μάζα εξαίρει είναι σφαλερό, επιφανειακό, γεμάτο ψευτιά και θεατρινισμό.

            Στην ισομερή σχέση που καθιερώνεται ανάμεσα σ’ άνθρωπο και κοινό, το κοινό απαιτεί από τον άνθρωπο να συμμορφωθεί με το υπόδειγμα που του επιβάλλει. Το υπόδειγμα του είναι η μαριονέτα. Από εδώ προέρχεται ο ενθουσιασμός της μάζας για την πολιτική ή την φιλολογική μαριονέτα, για το μεγάλο μασκαρά θεατρίνο. Όταν ο μασκαράς θεατρίνος έχει λεκτική μεγαλοφυΐα, το κοινό αναλύεται από ενθουσιασμό.

            Το πνεύμα της μάζας παραμορφώνει το πνεύμα του ανθρώπου. Έτσι μια μάζα διαμορφωμένη  από έξυπνα άτομα μπορεί εύκολα να διαπράξει μια μεγάλη βλακεία, να προβεί σε κάποια αγριότητα  ή να δείξει μεγάλη δειλία. Η μάζα είναι ένα αρρωστημένο έλος.

PIO BAROJA μετάφραση  Κώστας Τσιρόπουλος.  

Κοινωνία

1societyΆρθρα που σχετίζονται με κοινωνικά θέματα.

Επιστήμη

Άρθρα που σχετίζονται με επιστημονικά θέματα. . .

Εκπαίδευση

Άρθρα που διαπραγματεύονται εκπαιδευτικά θέματα. . . 

Πολιτισμός

Άρθρα για την κουλτούρα και τον πολιτισμό. . .